Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος, Πατέρα στο σπίτι - Βασικά σημεία ανάλυσης

ΠΑΤΕΡΑ ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ

ΗΘΟΓΡΑΦΙΚΟ – ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΔΙΗΓΗΜΑ

Το διήγημα είναι μοναδικό στο είδος του για το ρεαλισμό του και για το κοινωνικό του περιεχόμενο. Ο συγγραφέας διεκτραγωδεί τη φτώχεια και τη δυστυχία των κατατρεγμένων ανθρώπων της αθηναϊκής φτωχογειτονιάς, όχι με ύφος νατουραλιστικό, αλλά παίρνοντας θέση πάνω στα καυτά προβλήματα της εποχής του, μιας εποχής που δεν απέχει πολύ από την εθνική ταπείνωση που έρχεται (1897). Ο συγγραφέας μας δίνει ένα ηθογραφικό – κοινωνικό διήγημα, στο οποίο προβάλλει παντού τον προβληματισμό του. Το διήγημα είναι άμεσα επηρεασμένο από την αναλγησία της ζωής που δοκιμάζει ο δημιουργός του και από τη φτώχεια που βιώνει ο ίδιος. Ο Παπαδιαμάντης πέρασε τη δοκιμασία της φτώχειας με τρόπο οδυνηρό και ανελέητο και σώθηκε χάρη στην ολιγάρκειά του και στη βαθιά του πίστη στο χριστιανισμό. Η παρουσία του στο μπακάλικο της φτωχογειτονιάς μ’ ένα ποτήρι στο χέρι αποτελεί έκφραση ζωής, την οποία μεταφέρει σε όλα του τα διηγήματα με πλούσιο συναισθηματικό και ανθρωπιστικό τόνο, όταν ξέφυγε από την αστική κοινωνία και σαν κοσμοκαλόγερος οδηγήθηκε στην κοινωνία των απλών ανθρώπων. Η επικαιρική σκηνή της αθηναϊκής φτωχογειτονιάς παίρνει τεράστιες διαστάσεις στο διήγημα αυτό του Παπαδιαμάντη και αντικατοπτρίζει μια γενική κατάσταση της ζωής.

Η κ. Σφαέλλου στο διήγημα αυτό διακρίνει ένα θέμα κοινωνικό, «…που και σήμερα ακόμη δημιουργεί δύσκολες καταστάσεις που τραυματίζουν ανεπανόρθωτα πρόσωπα που σε τίποτε δεν έφταιξαν. Πρόκειται για τα παιδιά των ζευγαριών που χωρίζουν. Εδώ ο συγγραφέας περιγράφει ένα θέμα που δεν του ήταν γνωστό από τη ζωή του νησιού του, ένα γεγονός που πρωτοσυναντά στη ζωή της πόλης. Το  θέμα αυτό και σήμερα ακόμη, είναι πολύ επίκαιρο, γιατί συχνά αντικρίζουμε διάφορα προβλήματα στις οικογένειες που ο πατέρας λείπει. Και τα προβλήματα αυτά δεν είναι μόνο οικονομικά, όπως συμβαίνει στην ιστορία του Παπαδιαμάντη, αλλά είναι και προβλήματα ψυχολογικά που δημιουργούνται από την απουσία του πατέρα. Τα δεύτερα αυτά προβλήματα είναι ακόμη πιο σοβαρά και επηρεάζουν καθοριστικά την ψυχική ισορροπία και το χαρακτήρα των παιδιών. Η έλλειψη υπευθυνότητας από μέρους των γονιών δημιουργεί όχι μόνο οικονομικές δυσκολίες αλλά και νευροψυχολογικά προβλήματα  σε αθώους».

Η ΠΡΩΤΟΤΥΠΙΑ ΤΗΣ ΔΟΜΗΣ

Η δομή του διηγήματος έχει μια πρωτοτυπία, γιατί ο συγγραφέας αρχίζει απότομα και παρουσιάζει το βασικότερο πρόσωπο του διηγήματος χρησιμοποιώντας το διάλογο.

ΑΦΗΓΗΣΗ- ΑΦΗΓΗΤΗΣ – ΕΣΤΙΑΣΗ

ΑΦΗΓΗΣΗ

Το έργο έχει μια ποικιλία αφηγηματικών τεχνικών, οι οποίες το καθιστούν ενδιαφέρον.

Παρόλο που ο Παπαδιαμάντης κατηγορήθηκε ότι σε αυτό το έργο έχει πολύ χαλαρή δομή, μια σειρά από τεχνικές αποδεικνύουν ότι κάθε άλλο παρά χαλαρότητα υπάρχει. Ο αφηγητής ξεκινά τοποθετούμενος στο χώρο και στο χρόνο∙ στη συνέχεια, για να κεντρίσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη με μια παρέκβαση – αναδρομική αφήγηση παρουσιάζει το χαρακτήρα και το ήθος του μπακάλη, αλλά και όσα συνέβαιναν στη φτωχογειτονιά∙ δίνει παρακάτω την ιστορία της οικογένειας του παιδιού, για να γυρίσει το τέλος στη φράση με την οποία ξεκινά κι έτσι με σχήμα κύκλου να ολοκληρώσει το διήγημά του

1.     αρχή της αφήγησης in media res (διάλογος και σύντομη περιγραφή του παιδιού)

2.     αναδρομική αφήγηση: Δεν ήτον το μόνον… ο μπακάλης έπταιεν

3.     επάνοδος στην κύρια αφήγηση: Αλλ’ ας επανέλθω… να μου διηγήται την ιστορίαν.

4.     αναδρομική αφήγηση-εγκιβωτισμός: Προ εννέα ετών… και χωρίς ραπτικήν μηχανήν (ο παντοπώλης αφηγείται μια ιστορία στο συγγραφέα)

5.     επάνοδος στην κανονική πρωτοπρόσωπη αφήγηση στην τελευταία μεγάλη παράγραφο (Και το τρίτον παιδίον… πατέρα στο σπίτι!)

6.     Σχήμα κύκλου: Δεν έχουμε πατέρα στο σπίτι (αρχή) – πατέρα στο σπίτι! (τέλος)

ΤΥΠΟΣ ΑΦΗΓΗΤΗ

Ο αφηγητής αρχικά αφηγείται σε α΄ πρόσωπο. Είναι όμως αφηγητής παρατηρητής που μετέχει μόνο μια φορά στη δράση.

Ο αφηγητής της εγκιβωτισμένης αφήγησης είναι ετεροδιηγητικός∙ αφηγείται σε γ΄ πρόσωπο και με την εγκιβωτισμένη αφήγηση και ο κύριος αφηγητής γίνεται παντογνώστης, αφού μαθαίνει ό,τι αφορά την οικογένεια Φλοεράκη.

ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

Η ιδιάζουσα τεχνική του συγγραφέα

Ο Παπαδιαμάντης στο διήγημα αυτό μας δίνει ένα υπέροχο έργο τέχνης, παρ’ όλο που μερικοί από τους μελετητές του τον κατηγόρησαν για έλλειψη τεχνικής. Ενώ στην αρχή φαίνεται πως βαδίζει με κάποια παραδοσιακή τεχνική, στη συνέχεια δίνει την εντύπωση μιας τεχνικής ακαταστασίας. Διακόπτει την αφήγηση και επανέρχεται σε αυτή αφού μεσολαβήσουν άλλες σκηνές. Ο συγγραφέας οργανώνει άρτια την αφήγηση του μύθου κρατώντας αμείωτο το ενδιαφέρον και την προσοχή μας. Με τις 7 τελευταίες σειρές επιστρέφει στο αφηγηματικό παρόν, στη σκηνή που  αποτέλεσε το έναυσμα για την προηγούμενη αναδρομή. Έτσι, το τέλος της αφήγησης δένεται με την αρχή, καθώς ο χρόνος και ο μύθος διαγράφουν μια πορεία σε σχήμα κύκλου. Για το συγκεκριμένο αυτό διήγημα νομίζουμε πως ο συγγραφέας με την τεχνική του αυτή αισθητοποιεί εντονότερα εκείνο που αποσκοπεί να μας δώσει: την κοινωνική αδικία που μαστίζει τους ανθρώπους της απόμακρης αθηναϊκής γειτονιάς.

ΡΕΥΜΑΤΑ

ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟΣ

Το έργο είναι νατουραλιστικό, αφού το θέμα το ίδιο θίγει τα κακώς κείμενα μιας κοινωνίας που υποφέρει, που υπάρχει στο περιθώριο, και οι ήρωες είναι άνθρωποι χτυπημένοι από τη μοίρα, από την ίδια τη ζωή. Είναι δέσμιοι των εσωτερικών τους παρορμήσεων , αλλά κυρίως εξωτερικών δυνάμεων  που δεν μπορούν να ελέγξουν.

Η Γιαννούλα, είναι μια μάνα, μια σύζυγος, η οποία πρέπει να καταφέρει να εξασφαλίσει γι’ αυτήν και τα παιδιά της την επιβίωση. Αυτό την ωθεί σε πράξεις που χωρίς να συγκρούονται με τη δική της ηθική, αλλά και με την κοινή ηθική, είναι ωστόσο επιτηδευμένες και έχουν ως στόχο να εξασφαλίσουν τροφή και ό,τι άλλο χρειάζονται τα παιδιά.  Η ανηθικότητα στις πράξεις της υπάρχει όχι με τη μορφή της εκπόρνευσης, της μοιχείας, αλλά με τη μορφή της εξαπάτησης και της παραπλάνησης του κουμπάρου.  Είναι όμως και θύμα εξωτερικών δυνάμεων, αφού ο άντρας είναι ένας τεμπέλης, αδιάφορος σύζυγος και πατέρας, ο οποίος νοιάζεται μόνο για τη δική του ζωή, που ενδίδει στις δικές του επιθυμίες χωρίς να υπολογίζει τις ανάγκες των υπολοίπων μελών της οικογενείας. Ουσιαστικά αυτός ωθεί τη γυναίκα του να κινηθεί με τον τρόπο που κινήθηκε με τον κουμπάρο.

Η Γιαννούλα, όμως είναι και θύμα της κοινωνικής κριτικής και κατακραυγής. Ενώ ο άντρας της την απατά και έχει αρχίσει να ξενοκοιμάται με την πρώην αγαπημένη του, ο γείτονας σπεύδει να «καταγγείλει» την ανηθικότητά της, με αποτέλεσμα διπλό χτύπημα: και απατημένη και τιμωρημένη με χειροδικία από το σύζυγο. Θύματα είναι και τα παιδιά τους, αφού πεινούν, υποφέρουν, κρυώνουν, χωρίς τα ίδια να έχουν μερίδιο ευθύνης για οτιδήποτε, αλλά μόνο την κακοτυχία να γεννηθούν σε αυτή την οικογένεια, σε αυτή τη γειτονιά, σε αυτή την κοινωνία. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο αφηγητής θεωρεί ότι το παιδάκι που πέθανε είναι αυτό που γλίτωσε ουσιαστικά από τα βάσανα.

Το ίδιο το θέμα του έργου είναι νατουραλιστικό, αφού και άμεσα και έμμεσα ασκεί κριτική στην κοινωνία, στα κακώς κείμενα της ζωής των ανθρώπων των χαμηλών λαϊκών στρωμάτων. Οι ήρωες είναι φτωχοί και ταλαιπωρημένοι άνθρωποι μιας φτωχικής συνοικίας της Αθήνας, όπου οι μισοί άνθρωποι είναι θύτες (χαιρέκακοι, τεμπέληδες, υστερόβουλοι) και οι άλλοι μισοί θύματα ή εν συνειδήσει αθώοι (παιδιά κυρίως, και τίμιοι άνθρωποι, όπως ο αφηγητής, ο μπακάλης, κτλ.).

ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ

Ο αφηγητής με ρεαλισμό παρουσιάζει τη ζωή στη λαϊκή φτωχική συνοικία, όπου οι άνθρωποι ζουν με όλους τους περιορισμούς που επιβάλλει η οικονομική τους κατάσταση.

Τα πρόσωπα, οι καταστάσεις δίνονται με αληθοφάνεια και πειστικότητα∙ μπορεί να μην είναι πραγματικά πρόσωπα, θα μπορούσαν όμως να είναι.

Το χωροχρονικό πλαίσιο συμπίπτει με την περίοδο που και ο ίδιος ο Παπαδιαμάντης ζει στην Αθήνα. Την αληθοφάνεια έρχεται να στηρίξει και το γεγονός ότι το έργο έχει και αυτοβιογραφικά στοιχεία (α΄ ενότητα: η πρωτοπρόσωπη αφήγηση, το επάγγελμα, η φιλολογική εργασία δηλαδή και η διαβίωση σε αυτή την περιοχή, η συναναστροφή με τους ανθρώπους, όπως εδώ περιγράφεται).

ΗΘΟΓΡΑΦΙΑ

Μπορεί να διαδραματίζεται η ιστορία στην Αθήνα, αλλά και πάλι οι πρωταγωνιστές είναι απλοί και λαϊκοί άνθρωποι, και αποτυπώνεται στο διήγημα ο τρόπος ζωής τους, η νοοτροπία τους. Η γλώσσα δεν είναι βέβαια η δημοτική σε όλη την έκταση, αλλά στα μέρη που οι ήρωες αποκτούν φωνή αυτό γίνεται με τη γλώσσα την καθομιλουμένη της εποχής και της περιοχής. Αποτυπώνονται επίσης οι αντιλήψεις, οι πεποιθήσεις περί ηθικής, οι μεταξύ των ηρώων σχέσεις στα πλαίσια της κοινωνίας, επαγγέλματα, συνήθειες.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Δίνεται με τρόπο ρεαλιστικό ως νατουραλιστικό® απεικονίζει την άθλια πραγματικότητα: ρακένδυτο παιδί, θάνατος 5^ου παιδιού, «πείραγμα» μικρού αθώου παιδιού από μεγάλους, περιστατικά παιδιών που ψωνίζουν και σχετικές αντιδράσεις, μεθύσια πατέρα, εγκατάλειψη οικογένειας από πατέρα για να συζήσει με μια παλιά του ερωμένη, ξυλοδαρμοί της γυναίκας του, στιγματισμός της γυναίκας από κουτσομπόλες της γειτονιάς – χωρίς να έχει η ίδια αμαυρώσει την τιμή της – λόγω των επισκέψεων του κουμπάρου, ανάμειξη στα οικογενειακά θέματα άλλων με πρόσχημα την επιθυμία για διατήρηση της ηθικής και του καθαρού μετώπου, απώλεια ραπτομηχανής της Γιαννούλας, εκμετάλλευση και προσδοκίες από κουμπάρο λόγω δικών του χρημάτων και δικής τους φτώχειας, η αστεφάνωτη που συζούσε με άντρα - κάτι που συνηθιζόταν στις φτωχογειτονιές.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ: ο συγγραφέας  δε μένει στην απλή καταγραφή, αλλά παίρνει θέση απέναντι σε αυτά που διηγείται. Αυτός είναι εξάλλου ο κόσμος στον οποίο και ο ίδιος ζούσε. Καταγγέλλει λοιπόν την κοινωνική αδικία και τονίζει την οδυνηρή μοίρα των φτωχών ανθρώπων. Είναι ένας βαθύτατα θρησκευόμενος άνθρωπος, ανθρωπιστής και δεν μπορεί να αποστασιοποιηθεί

ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ: Χαμηλή κοινωνική θέση, ανυποληψία. Παρά την εργατικότητα, την τιμιότητα, την ανοχή και την καρτερικότητα που επιδεικνύει σε όσα τους συμβαίνουν αλλά και στον ακαμάτη σύζυγο, αυτή τελικά είναι το «θύμα» της κριτικής των γύρω της για κάτι που υπέθεταν ότι έκανε – και ήξεραν το σύζυγό της και το ήθος του – και όχι ο Μανόλης Φλοεράκης. Το βάρος για το μεγάλωμα των παιδιών πέφτει όλο πάνω της, καθώς ο σύζυγος βρίσκει αφορμές να αποφεύγει την εργασία αρχικά (και δεν τον κατακρίνει κανείς) και στη συνέχεια την αφήνει με πρόσχημα την υποτιθέμενη απιστία της με τον κουμπάρο. Την τιμή της τη διατηρεί ανέπαφη, αλλά χωρίς να αφήνει περιθώρια για οποιαδήποτε επαφή, αφήνει κάποιες ελπίδες στον κουμπάρο τους, για να μπορεί να ταΐσει τα παιδιά της. Ακόμη και μόνη, δε θέλει η ίδια να δίνει δικαιώματα, αλλά προκειμένου να εξασφαλίσει την επιβίωση της οικογένειάς της, στέλνει το μικρό της γιο, το 4^ο παιδί της, να ζητά λίγο λάδι με τη δικαιολογία, την τόσο αληθινή, ότι δεν έχουν πατέρα στο σπίτι.

ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΝΤΡΑ: η κυρίαρχη θέση του στην οικογένεια είναι δεδομένη, παρόλο που είναι ένας ανεπρόκοπος, εγωιστής, που δε νοιάζεται καθόλου για το πώς καταφέρνουν να επιβιώσουν τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά αυτά του ακριβώς τα χαρακτηριστικά του οδήγησαν την οικογένεια σε αυτή την κατάσταση. Δε δείχνει κανένα ενδιαφέρον για το μεγάλωμα των παιδιών του ή για τη γυναίκα του – πέρα από την τεκνοποίηση – και για τα όποια περιουσιακά τους στοιχεία (π.χ. ραπτομηχανή). Είναι οκνηρός, μέθυσος, γκρινιάρης, ζηλιάρης, ευέξαπτος, άπιστος, ανεύθυνος.

ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥΣ ΣΧΕΣΕΙΣ: αδιαφορία για την υγεία, για την επιβίωση και της συζύγου και των τέκνων. Υποτιμά τη γυναίκα του, η οποία τον υπηρετεί, αγόγγυστα υπομένει τον κακό του χαρακτήρα, ανέχεται τα πάντα, αναγκάζεται να πουλήσει το μόνο της μέσο για ένα αξιοπρεπές, έστω και πενιχρό, εισόδημα, τη ραπτομηχανή της. Όλες της οι θυσίες περνούν απαρατήρητες από τον άντρα της, ο οποίος νοιάζεται μόνο για τον εαυτό του, το ποτό και τελικά τη ζωή του κοντά σε μια άλλη γυναίκα. Δεν υπάρχει κανένας σεβασμός ούτε προς τη σύζυγο ούτε προς τα παιδιά του ούτε προς τον ίδιο το θεσμό της οικογένειας.

Άμεση έκθεση – στατική  παρουσίαση: Γιαννούλα, Μανόλης, μπακάλης, αφού δίνει χαρακτηριστικά τους, όπως τιμιότητα, εργατικότητα, τεμπελιά, αλκοολισμός, κτλ. (με φράσεις από το κείμενο θα στηριχτεί  η απάντηση)

Δραματική – δυναμική παρουσίαση:  κουμπάρος, αφηγητής, αφού τα χαρακτηριστικά τους αποδίδονται μέσα από το διάλογο, τη στάση και τη συμπεριφορά τους που περιγράφονται. (με φράσεις από το κείμενο θα στηριχτεί  η απάντηση).

Δομικά στοιχεία του ανθολογημένου "Φονέως του αδελφού μου"

Ποιος ήτον ο φονεύς του αδελφού  μου

Βασικά δομικά χαρακτηριστικά

1^η ενότητα

Μια συνήθης τεχνική του Βιζυηνού είναι να δομεί πάνω σε αντιθέσεις την παρουσίαση καταστάσεων και προσώπων. Στην αρχή της πρώτης ενότητας, λοιπόν, βλέπουμε να παρουσιάζει το χαρακτήρα της μάνας του αφηγητή πριν και μετά τη δολοφονία του Χρηστάκη. Πριν το γεγονός η μάνα ήταν φιλάνθρωπη, φιλόστοργη, δεν ήθελε να προκαλεί κακό ούτε στα ζώα του Θεού ούτε καν στην άψυχη φύση. Όμως, ο πόνος και το γεγονός ότι η δολοφονία έμεινε ατιμώρητη, χωρίς καν να βρεθεί ο ένοχος, άλλαξαν τη μάνα∙ έγινε πια εκδικητική, και μάλιστα, δεν επιθυμεί απλώς την τιμωρία του δράστη, αλλά θέλει να είναι και δικό της το χέρι της δικαιοσύνης που θα τιμωρήσει το δράστη. Φαίνεται ξεκάθαρα από τα λόγια της στο γιο της όταν λέει ότι η μόνη της επιθυμία είναι να δει το δράστη να τιμωρείται κρεμάμενος και ότι θέλει το δικό της χέρι να είναι αυτό που θα τραβήξει το σχοινί, κι ας είναι το τελευταίο πράγμα που θα κάνει.

Μια δεύτερη αντίθεση που βλέπουμε είναι η διαφορά ανάμεσα στη μάνα και τον αφηγητή, το Γιωργή. Η μία, αμόρφωτη και «φυσική» γυναίκα, η οποία δεν επιθυμεί ούτε αποδέχεται τις συμβάσεις της πολιτισμένης κοινωνίας, που έχει μια διαφορετική αντίληψη περί δικαίου, που η δίψα της για εκδίκηση πηγάζει από το ένστικτο∙ ο γιος, από την άλλη, ένας πολιτισμένος, μορφωμένος νεαρός, ο οποίος έχει ζήσει στην Ευρώπη, γνωρίζει τους νόμους, σέβεται την ανθρώπινη ύπαρξη ανεξάρτητα από την ποιότητα του χαρακτήρα, έχει πίστη στη θεσμοθετημένη δικαιοσύνη.

Στο α΄ μέρος αυτό, κυριαρχεί η αφήγηση και ο διάλογος έχει υποβοηθητικό ρόλο, αφού απλώς τονίζει την επιθυμία της μάνας για εκδίκηση και απονομή της δικαιοσύνης.

2^η ενότητα

Εδώ ο αφηγητής παρουσιάζει ένα αιφνίδιο γεγονός, το οποίο έρχεται αν αλλάξει την πορεία της ιστορίας. Η επίσκεψη της οικογένειας των Τούρκων, του Κιαμήλ και της μητέρας του έρχεται να δώσει νέα ώθηση. Χάρη σε αυτή θα μάθουμε τη σχέση που συνδέει την οικογένεια του αφηγητή με το νεαρό Τούρκο, αλλά σιγά σιγά θα αρχίσει να ξετυλίγεται και το κουβάρι της υπόθεσης.

Αξιοπρόσεκτο είναι το γεγονός ότι από δω και πέρα, από τη στιγμή που θα ενταχθούν δηλαδή και άλλα πρόσωπα στο σκηνικό, θα διανθίζεται η αφήγηση με κωμικά στοιχεία, στην αρχή δια στόματος αφηγητή, όταν παρουσιάζει την αντίδραση του Λουή και την εξαιρετικά κωμική πτώση του, στη συνέχεια όμως δια στόματος Μιχαήλου, του μικρού αδελφού, ο οποίος είναι ένας καλόκαρδος, εύθυμος άνθρωπος, που αγαπά τα αστεία.

Δημιουργείται ένα μυστήριο με αυτή την επίσκεψη, το οποίο θα κληθεί να λύσει ο μόνος που μπορεί από τα πρόσωπα της ιστορίας, ο Μιχαήλος. Την τεχνική αυτή εξυπηρετεί και η εσωτερική εστίαση∙ ο αφηγητής έλειπε στο εξωτερικό, οπότε δε γνωρίζει όσα δεν έγινε όσο εκείνος απουσίαζε. Μόνο ό,τι βλέπει, ξέρει και με βάση τις δικές οτυ και μόνο εμπειρίες μπορεί να ερμηνεύσει γεγονότα, πράξεις και καταστάσεις. Αφού, λοιπόν, δεν ήταν παρών στη γνωριμία των δύο οικογενειών, πώς να γνωρίζει τι ζητούν από τη δική του οικογένεια;

Από δω και πέρα ο διάλογος κυριαρχεί. Όλα θα παρουσιαστούν μέσα από το διάλογο μεταξύ των δύο αδελφών και των λόγων της μάνας.

3^η ενότητα

Η λειτουργία του διαλόγου

Αποδίδει με ζωντάνια και παραστατικότητα τους χαρακτήρες,  αφού τους «βλέπουμε» να ζωντανεύουν μπροστά στα μάτια μας. Με τη θεατρικότητα που συνεπάγεται ο διάλογος, τα πρόσωπα αποκτούν άλλη υπόσταση, είναι πιο οικεία, αφού δρουν, κινούνται και μιλούν μπροστά μας. Είναι όμως και αληθοφανή, στα πλαίσια της ρεαλιστικής γραφής, αφού ο καθένας λέει αυτό που είδε, αυτό που ξέρει, που αισθάνεται, αλλά πάνω απ’ όλα, ο καθένας είναι μάρτυρας των γεγονότων που παρουσιάζει. Για παράδειγμα, η αφήγηση του Μιχαήλου με μέσο το διάλογο – όχι αυτού με τη μάνα, αλλά όλων των διαλόγων – αποκτά τη δύναμη της προσωπικής μαρτυρίας. Προσδιορίζονται,  επίσης, τα πρόσωπα εθνικά και ηθικά, αφού χρησιμοποιεί το ιδίωμά του ο καθένας, βλέπουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που συνθέτουν την προσωπικότητά του. Έτσι μπορούμε να ηθογραφήσουμε το Μιχαήλο, ο οποίος είναι ένας εύθυμος, αισιόδοξος άνθρωπος, που αγαπά τα αστεία, βλέπει την ευχάριστη πλευρά της ζωής, αγαπά και σέβεται την αυθεντία της μάνας, την οποία ακούει και υπακούει, ακόμη κι όταν η συμπεριφορά της είναι κατά την κρίση του υπερβολική.

Εγκιβωτισμός

Την απορία και το μυστήριο δέχεται να λύσει ο Μιχαήλος. Αναλαμβάνει το ρόλο του αφηγητή και αρχίζει να εξιστορεί όσα συνέβησαν τρία χρόνια πριν. Αλλά, δε βιάζεται καθόλου να άρει το πέπλο του μυστηρίου. Προχωρά πολύ σιγά, επιβραδύνοντας τη ροή της ιστορίας, αφού τη μία ζητά καφέ, την άλλη κάνει σχόλια, έπειτα παραθέτει πληροφορίες που συνιστούν λεπτομέρειες επουσιώδεις και δεν προσφέρουν τίποτε φαινομενικά. Είναι, όμως, μια καλή ευκαιρία να δούμε την αγάπη της μάνας για τα παιδιά της, να μάθουμε στοιχεία πολιτισμικά (αντιλήψεις για την ξενιτιά, για την ελεημοσύνη και την θεϊκή ανταπόδοσή της, κτλ). είναι επίσης ευκαιρία να δούμε πλευρές της μάνας που διαφορετικά θα έμεναν αθέατες, όπως το γεγονός ότι είναι δυναμική, αυταρχική, ελεήμων, φιλόστοργη, φιλόξενη, ότι δεν ανέχεται τη διακωμώδηση τραγικών καταστάσεων (ούτε από το γιο της ούτε από γερο-Μούρτο). Μέχρι να φτάσει στην αφήγηση της γνωριμίας του Κιαμήλ με τον ίδιο και τη μάνα του, έχουμε δει όλα αυτά. Στον εγκιβωτισμό, επιπλέον, διαφαίνεται και μία ακόμη αντίθεση: πώς είναι ο Κιαμήλ στο παρόν και πώς ήταν όταν γνωρίστηκαν. Ο ταραγμένος του νους και η ταραγμένη του ψυχή έχουν αποκτήσει πια μια ηρεμία, μια ταπεινότητα, μια σεμνή γαλήνη, συνοδευόμενη από την ευγνωμοσύνη που νιώθει για τη γυναίκα που τον φρόντισε στην πιο δύσκολή του στιγμή. Κι όσο κι αν  η κατάστασή του παρουσιάζεται με κωμικό τρόπο από το Μιχαήλο, δεν παύει να καταδεικνύεται η τραγικότητα και το μέγεθος αυτού που τον βασανίζει. Αν και, για λόγους οικονομίας αφηγηματικής, δε θα γίνει ακόμη γνωστή η αιτία στους αναγνώστες και στον ίδιο τον αφηγητή. Αυτά είναι και στοιχεία πλοκής αστυνομικού μυθιστορήματος, αφού υπάρχουν νύξεις, αλλά δεν φανερώνονται όλα τα στοιχεία μεμιάς∙ σταδιακά ξεδιπλώνονται στοιχεία που αρχικά φαίνονται ασύνδετα, όμως αρχίζουν να δένουν μεταξύ τους από ένα σημείο κι έπειτα.

Γενικότερες οδηγίες για την έκθεση (παραγωγή λόγου)

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΕΝΙΚΟΤΕΡΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ:

Με λογικά βήματα καταλήγουμε στην κύρια έννοια. Στο τέλος του προλόγου ή σε μία πολύ μικρή παράγραφο προσδιορίζουμε το φαινόμενο και παρουσιάζουμε το θέμα στη διπλή του διάσταση.

ΤΙ ΑΠΟΦΕΥΓΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΠΡΟΛΟΓΟ:

1.      ΔΕΝ δίνουμε τον ορισμό πασίγνωστων και πασίδηλων εννοιών, γιατί είναι βαρετό. Αποφεύγουμε έτσι να προδιαθέσουμε αρνητικά το βαθμολογητή.

2.      ΔΕΝ ξεκινάμε με στερεότυπες φράσεις, όπως «από την αρχή της ύπαρξής του ο άνθρωπος…».

3.      ΔΕΝ διατυπώνουμε ακραίες θέσεις, γιατί ΚΑΙ αυτές προδιαθέτουν αρνητικά το βαθμολογητή.

4.      ΔΕΝ δείχνουμε αλαζονική βεβαιότητα για τη θέση μας.

5.      ΔΕΝ γράφουμε μακροσκελή πρόλογο, αλλά τηρούμε την αναλογία (1/8 του συνολικού κειμένου).

6.      ΔΕΝ κάνουμε φυγόκεντρες αναφορές, γιατί οι εκτός θέματος αναφορές αφαιρούν μονάδες από τη δομή και την έκφραση.

ΚΥΡΙΟ ΘΕΜΑ:

Α΄ ΣΚΕΛΟΣ:

Μετά από έναν επιτυχημένο πρόλογο απαντάμε στο πρώτο ερώτημα του θέματος. Το χωρίζουμε σε τρεις παραγράφους, αφού θέλουμε τουλάχιστον τρία επιχειρήματα που να το στηρίζουν. Κάθε επιχείρημα πρέπει να είναι ολοκληρωμένο, να στηρίζει επαρκώς δηλαδή τη θέση που προβάλλουμε.

Κάθε παράγραφος που γράφουμε πρέπει να έχει θεματική περίοδο και λεπτομέρειες – σχόλια που να τη στηρίζουν. (Η δομή της παραγράφου όπως τη μάθαμε).

ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ Β΄ΣΚΕΛΟΣ

Η μεταβατική παράγραφος πρέπει να κλείνει ομαλά το α΄ σκέλος και να εισάγει το β΄ επιτυχώς. Αν έχουμε αίτια και αποτελέσματα στο ζητούμενο, στη μεταβατική επισημαίνουμε τη σοβαρότητα, την ύπαρξή τους, κάνουμε μια σύνοψή τους εν είδει συμπεράσματος, και στη συνέχεια αναφερόμαστε στο ότι κάθε αιτία γεννά ένα αποτέλεσμα. Αν αφορά αίτια και τρόπους αντιμετώπισης, στη μεταβατική παράγραφο κάνουμε μία αναφορά στα αποτελέσματα πολύ σύντομη και έτσι περνάμε στο ότι αυτά χρήζουν αντιμετώπισης, ώστε να αρχίσουμε στην αμέσως επόμενη παράγραφο με την παράθεση επιχειρημάτων για τους τρόπους αυτούς.

Β΄ ΣΚΕΛΟΣ

Το χωρίζουμε σε τρεις παραγράφους όπως και το α΄ σκέλος. Ακολουθούμε ακριβώς την ίδια πορεία με το α΄ σκέλος.

Αυτό που πρέπει να προσέξουμε αρχικά είναι η σειρά με την οποία παραθέτουμε τα επιχειρήματά μας: πρέπει το κείμενο να έχει αλληλουχία, να ακολουθείται μία λογική σειρά στην παράθεση των επιχειρημάτων και να είναι και σωστά δομημένα (και παραγραφοποίηση και σωστή δομή κάθε παραγράφου). Δηλαδή:

1.      Ξεκινάμε από το πιο σημαντικό για να προχωρήσουμε σε λιγότερο σημαντικά.

2.      Δεύτερο σημείο που πρέπει να προσέξουμε  είναι η έκταση των δύο σκελών: πρέπει να είναι συμμετρικά ανεπτυγμένα. Δηλαδή, η έκτασή τους να είναι σχεδόν ίση. Αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει κάθε παράγραφός μας να έχει ακριβώς ίδιο αριθμό λέξεων∙ μας ενδιαφέρει πρωτίστως οι θέσεις μας να είναι εμπεριστατωμένες, δηλαδή να στηρίζονται από επιχειρήματα που δεν αντιβαίνουν στην κοινή λογική, να αιτιολογούνται και να αποδεικνύεται η ισχύς τους ή η αλήθεια τους. Έχουμε όμως στο μυαλό μας ότι για να στηριχτεί επαρκώς μια θέση δεν αρκεί μόνο η αναφορά της και ένα μικρό σχόλιο, αλλά χρειάζεται περαιτέρω ανάπτυξη.

3.      Κατά την ανάπτυξη και των δύο σκελών προσέχουμε να υπάρχει ποικιλία στην επιχειρηματολογία μας και, κυρίως, να μην είναι μονοδιάστατη. Πρέπει να προσεγγίζουμε το θέμα από δυο ή και τρεις διαφορετικές πλευρές. Αν π.χ. έχουμε να παραθέσουμε τις συνέπειες ενός φαινομένου κοινωνικής παθογένειας, το σωστό είναι να αναφερθούμε στην ατομική υπόσταση του κάθε μέλους της κοινωνίας αλλά και στην κοινωνική του, στις συνέπειες σε επίπεδο στάσεων, αξιών και συμπεριφορών. Δεν παραβλέπουμε το ζητούμενο, όπως ακριβώς διατυπώθηκε, αλλά είναι χρήσιμο να μην εστιάζουμε σε ένα από αυτά μόνο. Αν έχουμε να παραθέσουμε τρόπους αντιμετώπισης ενός φαινομένου, τότε σώφρον είναι να επιλέξουμε να μην αναφερθούμε απλώς σε όλους τους φορείς κοινωνικοποίησης, αλλά να καταδείξουμε τη σημασία που έχει και η ατομική και η συλλογική δράση /στάση /συμπεριφορά / αξίες.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ο επίλογος πρέπει να κλείνει ομαλά την έκθεση, αλλά να σχετίζεται με όλα όσα έχουμε γράψει. Ανάλογα με τα ζητούμενα, επιλέγουμε και τον κατάλληλο επίλογο. Αν, για παράδειγμα έχουμε στο θέμα αίτια και συνέπειες, θα κλείσουμε την έκθεση με αναφορά στην ανάγκη αντιμετώπισης του προβλήματος και προτάσεις γι’ αυτήν. Αν έχουμε αίτια και τρόπους αντιμετώπισης, κλείνουμε συνοψίζοντας αναφερόμενοι και στα δύο σκέλη και με δεοντολογία (πόσο σημαντικό είναι το εν λόγω θέμα και ότι πρέπει να το αντιμετωπίσουμε, να μην το παραμελούμε, κτλ.). Όλα αυτά, φυσικά, έχουν αν κάνουν με τη διατύπωση του θέματος. Προσέχουμε όμως να μην κλείνουμε με φράσεις του τύπου «Αυτά είχα να πω», «Αυτά είναι τα συμπεράσματά μας ….» κ.τ.ό. Τέλος, δεν προχωράμε ΠΟΤΕ στον επίλογο σε διατύπωση νέων θέσεων, γιατί δεν υπάρχει χώρος για να αναπτυχθούν επαρκώς.

ΑΡΙΘΜΟΣ ΛΕΞΕΩΝ

Αυτή η «συνταγή» δεν αποτελεί πανάκεια∙  είναι ένας οδηγός για να μη χάνεται το μέτρο κατά την εξέταση.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στον πρόλογο στόχος είναι να εισαγάγουμε ομαλά το θέμα της έκθεσης. Ανάλογα με το επικοινωνιακό πλαίσιο διαμορφώνουμε έναν πρόλογο που κυμαίνεται μεταξύ 40-50 λέξεων

ΚΥΡΙΟ ΘΕΜΑ

Α΄ ΣΚΕΛΟΣ

1^η: πρώτο επιχείρημα. 60-70 λέξεις

2^η: δεύτερο επιχείρημα. 60-70 λέξεις

3^η: τρίτο επιχείρημα. 60-70 λέξεις

ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ

Κλείνουμε ομαλά το α΄ σκέλος και εισάγουμε το β΄σκέλος.

Έως 30 λέξεις

Β΄ΣΚΕΛΟΣ

1^η: πρώτο επιχείρημα. 60-70 λέξεις

2^η: δεύτερο επιχείρημα. 60-70 λέξεις

3^η: τρίτο επιχείρημα. 60-70 λέξεις

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Συνοψίζουμε, προβαίνουμε σε δεοντολογία, ανάλογα με το θέμα και τις πλευρές που εμείς κληθήκαμε να θίξουμε κατά την ανάπτυξή του.

επικοινωνιακό πλαίσιο στην παραγωγή λόγου

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ

Κάθε φορά που καλούμαστε να παραγάγουμε λόγο, να γράψουμε, δηλαδή, έκθεση, οφείλουμε να εντάσσουμε αυτή μας την εργασία σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο επικοινωνίας. Αυτό που κάνουμε, λοιπόν, πάντα επικαλούμενοι τη λογική του δέκτη, είναι να προσαρμόζουμε το ύφος μας ανάλογα με την περίσταση.

Τα κειμενικά είδη τα οποία μπορεί να κληθούμε να παραγάγουμε είναι:

Το άρθρο

Η επιστολή

Το δοκίμιο

Η εισήγηση ή ομιλία ή προσχεδιασμένος προφορικός λόγος

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΠΡΟΣΕΞΟΥΜΕ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΑΡΘΡΟ

Πρέπει να έχει κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά:

1.      τίτλο στην αρχή και στο τέλος κάτω δεξιά την υπογραφή του συντάκτη. Επειδή όμως, όπως γνωρίζουμε όλοι, στις πανελλαδικές, ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ να δηλώνει ο εξεταζόμενος το όνομά του, γράφουμε αρθρογράφος: (ονοματεπώνυμο), όπως ακριβώς το βλέπουμε εδώ τυπωμένο.

2.      επίσημο και σοβαρό ύφος

3.      γ΄ γραμματικό πρόσωπο, το οποίο προσδίδει σοβαρότητα, αντικειμενικότητα

4.      στον πρόλογο πρέπει οπωσδήποτε να υπάρχει αφόρμηση από την επικαιρότητα

5.      απαγορεύεται το α΄ και β΄ πρόσωπο

Σε ό,τι αφορά τον τίτλο, πρέπει να προσέχουμε τα εξής:

1.      να συνοψίζεται το περιεχόμενο του άρθρου

2.      να προβάλλει την οπτική γωνία του συντάκτη του

3.      να αναδεικνύει τη σπουδαιότητα του θέματος

4.      να είναι ελλειπτικός και σχετικά σύντομος

5.      να γίνεται επίκληση στο συναίσθημα με λέξεις συγκινησιακά φορτισμένες, με σημεία στίξης, με μεταφορικό λόγο. Εξάλλου, στόχος είναι να προκαλεί ο τίτλος το ενδιαφέρον, να εντυπωσιάζει και παράλληλα να προϊδεάζει για το περιεχόμενο του κειμένου.

ΕΠΙΣΤΟΛΗ

Το συγκεκριμένο κειμενικό είδος έχει διαφορετικά μορφικά χαρακτηριστικά.

Τόπος, ημερομηνία

Προς (τάδε)

Αξιότιμε, αγαπητέ

      (αρχίζουμε την επόμενη παράγραφο με εσοχή, στην οποία παράγραφο-πρόλογο, εκθέτουμε το λόγο που μας ώθησε να γράψουμε την επιστολή)

       Στη συνέχεια η παραγραφοποίηση είναι αυτή που απαιτεί κάθε θέμα έκθεσης που μπορεί να δοθεί. Δηλαδή 3 παράγραφοι για το α΄ ζητούμενο, μία μεταβατική παράγραφος, αν θέλουμε και αν το κρίνουμε απαραίτητο για μια ομαλή μετάβαση στο β΄ ζητούμενο, το οποίο θα αναπτύξουμε και αυτό σε τρεις παραγράφους.

       Στον επίλογο κλείνουμε ομαλά το θέμα είτε συγκεφαλαιώνοντας είτε προτείνοντας κάποιες ιδέες σχετικά με το θέμα, ευχαριστώντας παράλληλα

Με εκτίμηση, σεβασμό κτλ

(ονοματεπώνυμο)

Ύφος: θα χρησιμοποιηθεί α΄ και β΄ πρόσωπο, όχι όμως σε μεγάλη έκταση στο κείμενο, για να μην επηρεαστεί η σοβαρότητα του κειμένου. Προτιμότερο είναι να χρησιμοποιηθούν στην αρχή και το τέλος.

Απαιτείται και σε αυτό το κειμενικό είδος σοβαρότητα και αντικειμενικότητα, αφού ουσιαστικά για κάθε κειμενικό είδος ισχύει το ίδιο: πρέπει μέσα από λογικά βήματα και με επιχειρηματολογία να πείθουμε το δέκτη ή τους δέκτες για όσα υποστηρίζουμε.

ΤΟ ΔΟΚΙΜΙΟ

Είναι το κατεξοχήν κείμενο πειθούς.

Τα χαρακτηριστικά που παρουσιάζει είναι τα εξής:

1.      τίτλος

2.      ύφος σοβαρό, επίσημο

3.      γ΄  πρόσωπο, αντικειμενικότητα, επιχειρηματολογία

4.      πρέπει να χαρακτηρίζεται από την πρόθεση να πείσουμε με λογικό εμπεριστατωμένο λόγο για τη θέση μας τους αναγνώστες.

5.      η δομή πάντα η τυπική

6.      απαγορεύεται αυστηρά α΄ και β΄ πρόσωπο

ΠΡΟΣΧΕΔΙΑΣΜΕΝΟΣ ΠΡΟΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ/ ΟΜΙΛΙΑ/ΕΙΣΗΓΗΣΗ

Πρόκειται για ομιλία που εκφωνούμε ενώπιον κοινού. Το πόσο σοβαρό και επίσημο είναι το ύφος που απαιτείται καθορίζεται από το είδος του κοινού. Πάντως, να τονιστεί ότι σοβαρό θα είναι οπωσδήποτε, επίσημο όμως ανάλογα με το αν είναι το κοινό συνομήλικοί μας ή επίσημοι παράγοντες του τόπου, αν πρόκειται για τη Βουλή των Εφήβων, για κάποια ημερίδα που διοργανώνεται από το δήμο, κτλ. τα τυπικά χαρακτηριστικά είναι τα εξής:

1.      προσφωνούμε το κοινό (Φίλοι και φίλες// Αγαπητό κοινό/αξιότιμο κοινό//Συνάδελφοι βουλευτές,…)

2.      χρησιμοποιούμε περιορισμένα πάντα α΄ και β΄ πρόσωπο

3.      η δομή είναι η τυπική της έκθεσης και εδώ.

4.      στην τελευταία παράγραφο συγκεφαλαιώνεις, ευχαριστείς για την προσοχή που σου έδειξαν και κλείνεις…

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ - ΕΚΦΡΑΣΗ-ΕΚΘΕΣΗ

ΑΣΚΗΣΗ 1

Να δοθούν από δύο συνώνυμα για καθεμία από τις παρακάτω λέξεις:

ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ

Ανακοίνωση: …………………      …………………………….

Βοήθεια: …………………….   ………………………..

Κάθαρση: …………………….   ………………………..

Αναπαλαίωση: …………………….   ………………………..

Αδράνεια: …………………….   ………………………..

Προσέγγιση: …………………….   ………………………..

Ευθύνη: …………………….   ………………………..

Νουθεσία: …………………….   ………………………..

Διασυρμός: …………………….   ………………………..

Ορθολογισμός: …………………….   ………………………..

Γεγονός: …………………….   ………………………..

Πολεμική: …………………….   ………………………..

Απασχόληση: …………………….   ………………………..

Καλαισθησία: …………………….   ………………………..
Ιεράρχηση: …………………….   ………………………..

Ματαιοδοξία: …………………….   ………………………..

Αρωγή: …………………….   ………………………..

Αντίλογος: …………………….   ………………………..

Κύρωση: …………………….   ………………………..

Μεροληψία: …………………….   ………………………..
ΕΠΙΘΕΤΑ

Ανεκτίμητος: …………………….   ………………………..

Εριστικός: …………………….   ………………………..

Έγκυρος: …………………….   ………………………..

Δίκαιος: …………………….   ………………………..

Απτός: …………………….   ………………………..

Αναφαίρετος: …………………….   ………………………..

Σύγχρονος: …………………….   ………………………..
Ενδιαφέρων: …………………….   ………………………..

Ικανοποιητικός: …………………….   ………………………..

Περίτεχνος: …………………….   ………………………..

Απέριττος: …………………….   ………………………..

Νόμιμος: …………………….   ………………………..

Αξιόποινος: …………………….   ………………………..

Σαρκαστικός: …………………….   ………………………..

Πειστικός: …………………….   ………………………..
Ακατάλυτος: …………………….   ………………………..

Ρηξικέλευθος: …………………….   ………………………..

Αμερόληπτος: …………………….   ………………………..

Νηφάλιος: …………………….   ………………………..

Ισχυρός: …………………….   ………………………..

ΡΗΜΑΤΑ

Εγκρίνω: …………………….   ………………………..

Ειδοποιώ: …………………….   ………………………..

Ακολουθώ: …………………….   ………………………..

Εκδίδω: …………………….   ………………………..

Επιδίδομαι: …………………….   ………………………..

Προτείνω: …………………….   ………………………..
Εκφράζω: …………………….   ………………………..

Συμμετέχω: …………………….   ………………………..

Εγκαταλείπω: …………………….   ………………………..

Εκτείνομαι: …………………….   ………………………..
Μεταβάλλω: …………………….   ………………………..

Προσεγγίζω: …………………….   ………………………..

Ανακαινίζω: …………………….   ………………………..

Επιβάλλω: …………………….   ………………………..

Συνδυάζω: …………………….   ………………………..

Εφαρμόζω: …………………….   ………………………..

Επίκειται: …………………….   ………………………..

Εξηγώ: …………………….   ………………………..
Απορρίπτω: …………………….   ………………………..

Δοκιμάζω: …………………….   ………………………..

ΑΣΚΗΣΗ 2

Αντιστοιχίστε τις λέξεις της στήλης Α με αυτές της στήλης Β

                Α                                                Β

1. αδιάλειπτος                            α. απαραίτητος
2. ακμαίος                                  β. συζήτηση
3. ανησυχώ                                γ. τάξη
4. αναγκαίος                              δ. συνέπεια
5. επίπτωση                               ε. συνεχής
6. προσδιορίζω                         στ. κομψοτέχνημα
7. φιλικός                                   ζ. αδιαφορώ
8. συντρέχω                               η. παρατηρώ
9. διάλογος                                θ. θαλερός
10. εγκαταλείπω                          ι. αναδρομή
11. αριστούργημα                       ια. καθορίζω
12. εξετάζω                                 ιβ. οικείος
13. ισορροπία                              ιγ. βοηθώ
14. μέμφομαι                               ιδ. επαγρυπνώ
15. αναπόληση                            ιε. κατηγορώ

ΑΣΚΗΣΗ 3

Να βρεθεί για καθεμία από τις παρακάτω λέξεις ένα αντώνυμο

ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ

Αποδοκιμασία≠

Γεγονός≠

Πεποίθηση≠

Ευαισθησία≠

Αδιαλλαξία≠

Εγκράτεια≠

Κρίση≠

Φανατισμός≠

Ανοχή≠

Κοινοτοπία≠

Περιφρούρηση≠

Διαφώτιση≠

Ευσυνειδησία≠

ΕΠΙΘΕΤΑ

Ανεύθυνος≠

Παθητικός≠

Εκκεντρικός≠

Δογματικός≠

Διεξοδικός≠

Έγκαιρος≠

Φερέγγυος≠

Εξωστρεφής≠

Επιδέξιος≠

Πρωτότυπος≠

Επιτηδευμένος

Καλαίσθητος≠

Απρόσιτος≠

Καλόπιστος≠

Δύσθυμος≠

ΡΗΜΑΤΑ

Κοινοποιώ≠

Περιθωριοποιώ≠

Απέχω≠

Συντονίζω≠

Αδιαφορώ≠

Διατηρώ≠

Εκτιμώ≠

Αυξάνω≠

Κατακρίνω≠

Παρακμάζω

Διευρύνω

Προστατεύω

Υποδουλώνω

Εξαντλώ

ΑΣΚΗΣΗ 4

Να σχηματιστούν τα αντώνυμα των παρακάτω λέξεων, χρησιμοποιώντας το στερητικό α- (αν-) και τα μόρια δυσ- και ξε-.

Επιμελής≠

Ευκίνητος≠

Όμοιος≠

Διπλωμένος≠

Εμφανής≠

Θέτω≠

Ειλικρίνεια≠

Πράξη≠

Επάρκεια≠

Πίστη≠

Αρεστός≠

Ευμενής≠

Καλόμοιρος≠

Ευχέρεια≠

Ευτυχώ≠

Ριζώνω≠

Ευδιάκριτος≠

Ευσεβής≠

Ταραχή ≠

Κίνηση≠

αφηγηματικές τεχνικές και αφηγηματικοί τρόποι στο "Ποιος ήτον ο φονεύς του αδελφού μου" του Βιζυηνού

ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ – ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ

ΑΦΗΓΗΣΗ

Έχουμε μίμηση. Ένας δραματοποιημένος αφηγητής αφηγείται την ιστορία, παράλληλα όμως η δική του «φωνή» διακόπτεται, για να παρατεθούν διάλογοι, όπως ακριβώς έγιναν στην πραγματικότητα. Αφηγείται επίσης σε α΄ πρόσωπο, κάτι που δίνει στην αφήγηση τη δύναμη της προσωπικής μαρτυρίας, ενώ με τους διαλόγους το έργο αποκτά ζωντάνια, παραστατικότητα, αμεσότητα και αντικειμενικότητα, αφού τα λόγια των ηρώων παρουσιάζονται όπως ειπώθηκαν.

ΑΦΗΓΗΤΗΣ

Ενδοδιηγητικός ομοδιηγητικός. Μετέχει στην ιστορία, αλλά δεν είναι η δική του ιστορία αυτή που αφηγείται ούτε πρωταγωνιστεί έστω στο συγκεκριμένο απόσπασμα.

ΕΣΤΙΑΣΗ

Η εστίαση είναι εσωτερική. Ο αφηγητής παρουσιάζει τα γεγονότα όπως τα βλέπει, τα ζει και τα αντιλαμβάνεται καθώς ξετυλίγονται μπροστά του και με όσες γνώσεις διαθέτει για τα γεγονότα μέχρι τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή.

ΑΛΛΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

Αλλαγή αφηγηματικής φωνής – δυαδική οπτική δομή:

Επειδή ακριβώς δεν είναι σε θέση να γνωρίζει ο αφηγητής που γράφει με εσωτερική εστίαση τα γεγονότα στα οποία δεν ήταν παρών (λόγω της μακρόχρονης απουσίας του στα ξένα), κάποιος που τα έζησε πρέπει να αναλάβει το ρόλο του αφηγητή, για να ρίξει φως στην υπόθεση. Ο Μιχαήλος, είναι το κατάλληλο πρόσωπο για να αναλάβει αυτό το ρόλο και να λύσει το μυστήριο της παρουσίας του Κιαμήλ και της μητέρας του, αλλά και της χαράς της Δεσποινιώς, της δικής τους μητέρας για την επίσκεψη που δέχτηκε.

Η αλλαγή της αφηγηματικής φωνής όμως γίνεται για να παρατεθεί μια ιστορία στη μέση της ιστορίας. Πρόκειται για μια ιστορία που ο ενδοδιηγητικός αφηγητής, ο οποίος γράφει με εσωτερική εστίαση, δεν μπορεί να τη γνωρίζει, αφού δεν ήταν παρών,  άρα ούτε και να την πει. Χρειάζεται, λοιπόν, κάποιος, ο οποίος θα μπορεί να λύσει αυτό το αίνιγμα, και ο πιο κατάλληλος είναι ο Μιχαήλος, αυτός που μετέφερε τον Κιαμήλ στο σπίτι τους και έζησε κάτω από την ίδια στέγη με αυτόν για 7 μήνες, που τον είδε άρρωστο και στα όρια της σχιζοφρένειας.

Αυτή η διακοπή της κανονικής ροής της αφήγησης για να παρουσιαστεί μια άλλη αφήγηση λέγεται εγκιβωτισμός.

Εγκιβωτισμός

Πάλι με εσωτερική εστίαση, με μίμηση, δηλαδή συνδυασμό πρωτοπρόσωπης αφήγησης με διαλόγους αυτούσιους, αλλά και με γραμμική αφήγηση δίδεται και η ιστορία που αφηγείται ο Μιχαήλος. Και πάλι δηλαδή παρουσιάζεται η ιστορία όσο το δυνατόν πιο πιστά και αντικειμενικά.

Για τον εγκιβωτισμό, αλλά και γενικά για κάθε τεχνική που διακόπτει τη ροή της ιστορίας, πρέπει να επισημάνουμε και τη λειτουργία που έχουν στο κείμενο κάθε φορά. Πάντα, λοιπόν, συνιστούν επιβράδυνση, η οποία επιτείνει την αγωνία του αναγνώστη – και του ίδιου του αφηγητή εδώ! – κεντρίζει το ενδιαφέρον του, αλλά επιπλέον φωτίζει αθέατες πλευρές της ιστορίας, αίρει το πέπλο του μυστηρίου και με την αλλαγή της αφηγηματικής φωνής αποκτά το κείμενο και ποικιλία.

Προσημάνσεις

Μέσα στην εγκιβωτισμένη αφήγηση υπάρχουν προσημάνσεις και προοικονομία.

v     Όταν ο Μιχαήλος σηκώνει στην πλάτη του τον Κιαμήλ, ο γερο –Μούρτος, ο ιδιοκτήτης του χανιού διπλά στο οποίο κειτόταν ο Κιαμήλ, είπε στο Μιχαήλο: «…για να πας τη λοιμική σπίτι σου;».  Και η λοιμική μπορεί να είναι η επιδημική ασθένεια, εδώ όμως τελικά είναι ο ίδιος ο θάνατος.

v     Το μίσος και η απέχθεια του Χρηστάκη για τον Τούρκο Κιαμήλ, συναισθήματα που τον κράτησαν για 7 μήνες μακριά από το σπίτι του (όσο καιρό ήταν φιλοξενούμενος στο σπίτι τους ο άρρωστος Κιαμήλ), λειτουργούν ως προσήμανση του ρόλου που τελικά θα έπαιζε στη ζωή, και στο θάνατο, του Χρηστάκη ο Κιαμήλ. Σαν να τον προειδοποίησε το ένστικτό του γι’ αυτό το ρόλο.

v     Προοικονομία: η τελευταία προσήμανση λειτουργεί και ως προοικονομία, αφού το γεγονός ότι οι δύο αυτοί άνθρωποι δεν γνωρίστηκαν, οπότε κατά το εικός και το αναγκαίον παρουσιάζεται το σφάλμα του Κιαμήλ, αφού ο Χρηστάκης έμοιαζε πολύ με το Χαραλάμπη, τον ταχυδρόμο που αντικατέστησε στην υπηρεσία και στο θάνατο (!) και ο Κιαμήλ δεν είχε δει ποτέ το πρόσωπό του.